رودکی، شاعر، خواننده و موسیقی دان تاجیک، پایه گذار شعر کلاسسیک فارسی در بیش از هزار سال پیش است. از حدود صدهزار شعر او، حدود 1000شعر بجامانده که در ژانرهای گوناگون سروده شده اند. زبان فارسی نو بعدها شامل زبان دری، زبان فارسی، و زبان پارسی شد. او نه تنها شاعری متفکر بلکه استادی در شعر اروتیک استتیک است. وی غیر از انتقاد از بی عدالتی و زورگویی، دارای جهانبینی پانته ایستی (طبیعت خدایی ) نیز بود.
....................................
ابوعبدالله جعفربن رودکی درسال 859 میلادی در رودک سمرقند بدنیا آمد ودرسال 941 درآنجا درگذشت. به روایت تاریخ، او در 8سالگی حافظ قرآن بود و شعر می سرود. وی در موسیقی، شاگرد بختیار، استاد فلوت آن دیار بود، حکومت سامانیان در قرن 9 و 10 برای شکوفایی فرهنگی جامعه حود کوشید تا ادبیات اسلامی را با ادبیات پیش از اسلام آشتی دهد. در دربار نصر دوم، ابول فضل بلعمی وزیر مشوق ادبیات و افرادی چون رودکی بود. بامرگ بلعمی حضور او در دربار پایان یافت و در سال 937 رانده شد و به روستای محل تولدش بازگشت و در فقر درگذشت .
از رودکی غیر از غزل و جملات قصار، اشعاری درباره عشق و شراب و اشعاری مدحی بجا مانده . غیر از کتاب عشقی سندبادنامه، رودکی افسانه های2000ساله کتاب کلیله و دمنه را که از زبان سانسکریت ترجمه شده بودند، به شعر درآورد. کتاب کلیله و دمنه افسانه هایی بودند از زبان یا پیرامون حیوانات و جانوران. شعر او میان لذت جویی طبیعی و بیان بدبینی و یاس نوسان دارد. ازجمله دیگر موضوعات اشعارش، جستجوی سعادت، اهمیت عشق، دانش، تجربه، هنر، مرگ اجتناب ناپذیر، بی وفایی روزگار و سایر موضوعات مرکزی زندگی انسان هستند.
ساده گی غزلهای رودکی بعدها مورد تقلید شاعران جوان آینده قرار گرفت . از آنزمان زبانی که الفبای آن عربی و فارسی بود و قوانین جدید هنرشعرسرایی را تعریف نمود، شعرفارسی را تحت تاثیر خود و اشعار رودکی قرار داد. چنانچه کوری و نابینایی مادرزاد رودکی صحت داشته باشد، او را مهمترین شاعر نابینای ادبیات جهان در کنار هومر، شاعر یونانی، می دانند. دولت حاکم آنزمان برای تبلیغات سیاسی خود به مداحی شاعرانی چون رودکی نیز نیاز داشت .
.....................................
شمس الدین محمد حافظ، مهمترین شاعر فارسی زبان و استاد غزل است. او نه تنها زیبایی های زندگی ازجمله عشق و شراب را به آواز درآورد بلکه به انتقاد از ریای دینی و اسلام نمایی فریب آمیز پرداخت. باوجود لباس عرفانی اشعارش، او آزاداندیشی و انتقاد اجتماعی را تبلیغ می کند. غزلهای او اوج ادبیات فارسی و شعرکلاسیک فارسی را نشان می دهند. غیر از عشق و شراب، دوستی و زیبایی طبیعت، او به موضوعات دین، ادبیات، و حاکمان نیز می پردازد. سمبل ها و استعاره های گوناگون در اشعارش موجب شدند که ازشعر او تفسیرهای گوناگون بشود. آثار او بدون شک، بخشی از ادبیات جهانی هستند. خواجه و حافظ دو لقب احترام آمیز هستند که او مفتخر به آنان شد. او با کمک زبان عالم غیب خود، عشق و شراب را در کامل ترین فرم در ادبیات فارسی مطرح نمود. دیوان حافظ همچون کتاب قرآن، مهمترین کتاب کتابخانه های خصوصی گردید.
بعد از مرگ حافظ، اشعارش که شامل 600-500 غالبا غزل هستند، درسال 1390 میلادی در دیوانی گرد آوری شدند. موضوع غالب اشعار طبیعت گرایانه عرفانی او عشق و شراب هستند. عرفان اسلامی اشعارش نشانه توانایی او در بازی با زبان فارسی و عربی است. شیراز محل زندگی حافظ ، آنزمان محل روشنفکری و فرهنگی مهمی بود. او در شعرش تجربه های انسانی را نیز بصورت شعر مطرح می نماید. حافظ زبان فارسی را به نقطه عالی خود رساند چون شعرش دارای دو صفت اعتبارجهانی و زیبایی ابدی است. مانیفست اخلاقی حافظ و انتقادش از روحانیون مسلمان نما و دربار، موجب خشم قدرتمندان گردید. امروزه اشعار حافظ غیر از ایران، در افغانستان،پاکستان، هند، ترکیه، و کشورهای آسیای مرکزی خوانندگانی دارند.
موضوع متضاد اشعار حافظ شامل– احساس و عقل، این جهانی و آن جهانی، لذتی و آموزشی، و رنجی و سعادتی، هستند . او خالق اشعاری اروتیک ،عشقی و لذت جویانه نیز است. حوضه اشعار او از شوق ذوب باخدا، تا لذت جویی در زندگی، وسعت دارد. محتوای قوی، طنز زبانی، نقل قولهایی بازی گرانه از شعر سنتی ایرانی، باعث بی نظیری شعر او شده اند. منتقدین مدعی هستند که بدون شناخت عرفان اسلامی و صوفی گری، شعرحافظ قابل فهم نیست، چون او احتمالا خود عضو یک محفل صوفی بوده است. از اینکه خدا و معشوقه را با یک ضمیر مطرح می کند، نشان از به اوج رساندن عشق انسانی و احترام به معشوقه را نشان می دهد. چون زبان فارسی فقط یک ضمیرسوم شخص مفرد یعنی "او" دارد، مترجمین غربی مدعی هستند که عشق او گاهی هم جنس گرایانه نیز می تواند استنباط گردد. حافظ میان عشق به خدا و عشق به انسان فرقی نمی گذاشت. در نظر او که لقب زبان عالم غیب گرفت، همه چیز روی به وحدت دارد، از جمله – نزدیکی مرگ، لذت زندگی، مستی و وحی، رستاخیز، هنر، زندگی و غیره .
او تاثیر عمیقی روی ادبیات و شاعران غرب از جمله گوته و دیوان شرق و غرب اش گذاشت. گوته می گفت که شعر حافظ ساختاری دیالکتیکی و محتوایی انتقادی شکاکانه دارد. مترجمین مشهوری مانند ریکرت نخستین بار اشعار حافظ را در اروپا به زبان آلمانی ترجمه و موجب معروفیت وی شدند. او در بعضی از اشعارش غیر از بیان شوروشوق و بی خیالی، به تحسین بعضی از حاکمان زمان خود نیز می پردازد. بخشی از اشعار او مداحی هستند، چون ادیبان آنزمان از نظرمادی یا وابسته به مدارس آموزشی درس قرآن و اسلام بودند، و یا در دربار حاکمان در جلسات فرهنگی شرکت می کردند.
حافظ میان سالهای 1390-1325 میلادی در شیراز در شرایط فقر زندگی نمود. چون او پدرش را در کودکی ازدست داد، مادرش او را برای آموزش علوم اسلامی به مدرسه فرستاد. بعدها گویا او در مکاتب اسلامی، قرآن درس می داد. او گاهی روابط حسنه ای با دربار حاکمان داشت و گاهی به سبب توطئه روحانیون دولتی، بدلیل آزاداندیشی و یا به اتهام بی ایمانی، او را طرد نمودند، گرچه حافظ همیشه علاقمند بود که عضو محفل فرهنگی دربار باشد. سرانجام او در سال 1369 میلادی در دربار حاکمی بنام مظفرالدین، قربانی سیاسی شد و با کمک نظامیان و روحانیون دربار، وادار به گوشه گیری گردید.
